درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

جلگه‌ها و دشت‌های پیرامون رودهای بزرگ در هند و چین در جنوب و شرق آسیا نیز زادگاه تمدن‌های کهن بودند. انتظار می‌رود با مطالعۀ رویدادهای مهم تاریخ هند و چین باستان در این درس، دستاوردهای برجستۀ تمدنی این کشورها را شناسایی و تأثیرات فرهنگی آنها را بر سایر تمدن‌ها بیان کنید.

هند باستان

سرزمین پهناور هند دارای تاریخ و تمدن کهن و پرباری است. هندِ باستان، سرزمین پهناور و متنوع، شامل هندوستان، بنگلادش و بخش وسیعی از پاکستان امروزی بوده است.

تمدن درۀ سند

کاوش‌های باستان‌شناسی در اوایل سدۀ بیستم نشان داد که در حدود 5 هزار سال پیش، تمدن پیشرفته‌ای در کنار رود سند وجود داشته است. باستان‌شناسان پس از سال‌ها حفاری و کاوش، بقایای شهرهای بزرگ و پرجمعیت موهِنجودارو (Mohenjo Daro) و هاراپا (Harapa) را که در پاکستان امروزی واقع شده است، کشف کردند. در فاصلۀ بین این دو شهر باستانی نیز ده‌ها سکونت‌گاه کوچک‌تر از خاک بیرون آورده شد.

شواهد و یافته‌های باستان‌شناسی نشان داده است که ساکنان متمدن درۀ سند، شهرهای خود را بر اساس نقشه‌ای دقیق و معماری تقریباً یکسانی ساخته بودند. آنان خیابان‌ها و معابر اصلی و فرعی را با پهنای معینی طراحی کرده بودند که یکدیگر را قطع می‌کردند. همچنین ساختمان‌ها را با معماری همسان و آجرهایی به اندازه‌های مشخص بنا می‌کردند. در شهرهای موهنجودارو و هاراپا چندین بنای عمومی (پرستشگاه، حمام، انبار غله و...) نیز وجود داشت.این شهرها مجهز به شبکۀ فاضلاب بودند.

تمدن سند به کشاورزی متکی بود و ساکنان این منطقه، در جلگه‌های آبرفتی و حاصلخیز اطراف رود سند، به کشت محصولاتی چون گندم، جو و پنبه و پرورش دام به ویژه گاومیش می‌پرداختند. همچنین نشانه‌هایی از رواج صنعت سفالگری و نساجی در آن منطقه به دست آمده است. وجود برخی اشیای متعلق به مراکز تمدنی ایران و بین‌النهرین در کشفیات موهنجودارو و هاراپا نشان می‌دهد که این مراکز با یکدیگر داد و ستد داشته‌اند.

از ویرانه‌های تمدن سند، ابزارها، ظرف‌ها، آثار هنری، مجسمه‌ها و زیورآلاتی کشف شده است که بیانگر شکوفایی صنعت و هنر آن دوره است. از این تمدن همچنین لوح‌ها و نوشته‌هایی به دست آمده است که تاکنون رمزگشایی و خوانده نشده‌اند. از این‌رو، دربارۀ اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تمدن سند، چیزی نمی‌دانیم.

مهاجرت آریاییان به هند

در حدود 1500 ق.م. و در زمانی که تمدن سند رو به انحطاط نهاده بود، دسته‌هایی از اقوام آریایی از سمت شمال غرب وارد هند شدند. آریاییان که مردمانی جنگجو و دارای اسب و ارابه بودند، به تدریج بر بخش‌های شمال هند مسلط شدند و قدرت و نفوذ خود را تا نواحی مرکزی آن کشور گسترش دادند. نواحی استوایی و مرطوب جنوب هند، زیر سلطۀ مهاجران آریایی در نیامد و قومی تیره‌پوست موسوم به دراویدی‌ها تا قرن‌ها در آنجا به زندگی مستقل خود ادامه داد.

آیین برهمنی

آریاییان هند نیز همانند سایر اقوام هند و اروپایی، خدایان گوناگونی را به عنوان یکی از مظاهر طبیعت، مانند آسمان، ماه، خورشید، باد و آتش می‌پرستیدند؛ آنان همچون آریایی‌های ایرانی، به خدای غیر مادی و مافوق طبیعت نیز عقیده داشتند.

مهم‌ترین اثر برجا مانده دربارۀ عقاید آریاییان هند، سروده‌هایی در ستایش آفرینش و خدایان با عنوان «وِداها» است. کهن‌ترین بخش وداها «ریگ وِدا» نام دارد که به زبان سانسکریت (زبان مهاجران آریایی هند) سروده شده است. به مرور زمان، آیین پیچیده‌ای در هند پدید آمد که به آیین برهمنی مشهور شد. این آیین به خدایان متعددی که در وداها ستایش شده بودند، باور داشت و آداب و مناسک دشواری را بر پیروان خود تحمیل می‌کرد. قربانی کردن، از جملۀ رسوم سخت و پیچیدۀ آن بود.

وظیفۀ حفظ سرودهای وداها از گزند فراموشی، تعلیم آموزه‌های دینی و اجرای آداب مذهبی، بر عهدۀ افرادی بود که به «برهمن» شهرت داشتند. برهمنان به واسطۀ مقام و موقعیت مذهبی خویش، قدرت و ثروت فراوانی کسب کرده و «کاست» یا طبقۀ ممتازی را تشکیل داده بودند. مناسک طاقت‌فرسای آیین برهمنی به تدریج موجب روی گردانی برخی از پیروان آن شد و زمینه را برای شکل‌گیری و رواج آیین و اندیشه‌های دیگر در هند فراهم آورد. آیین بودایی مهم‌ترین آیینی بود که در برابر باورهای آمیخته با خرافات و رسوم دشوار کیش برهمایی ظهور کرد و برای چند قرن حیات فکری و فرهنگی هند باستان را تحت تأثیر خود قرار داد.

بودا، از چهار حقیقت عالی سخن به میان آورد که عبارت بود از:
1- زندگی سراسر رنج و درد بی‌پایان است.
2- سرچشمۀ این درد، آرزو و خواستن است.
3- تنها با رسیدن به «نیروانا» می‌توان بر آرزو و خواستن غلبه کرد.
4- از هشت راه مقدس می‌توان به نیروانا رسید. این هشت راه شامل صداقت‌ورزی در ایمان، نیت، گفتار، کردار، زندگانی، کوشش، پندار و مراقبه می‌شد.

تعالیم بودا با وجود مخالفت و دشمنی برهمنان در هند رواج پیدا کرد و سپس از آنجا به مناطق دیگر آسیا از جمله تبت و چین راه یافت.

سلسله‌های پادشاهی هند

قبایل آریایی مهاجر به هند، تا چندین قرن به صورت پراکنده می‌زیستند و حکومت فراگیری را تأسیس نکردند. داریوش بزرگ، پادشاه هخامنشی، قسمت‌هایی از شمال غرب هند را تصرف و خراج‌گزار خویش کرد. اسکندر مقدونی نیز پس از آنکه حکومت هخامنشیان را برانداخت، بخش‌های وسیعی از هند را فتح کرد. با انتشار خبر مرگ اسکندر، یکی از فرماندهان هندی به نام «چندرا گوپتا | Chandra gupta» برضد یونانیان سر به شورش برداشت. او با به اطاعت درآوردن شماری از حاکمان محلی شمال هند، سلسلۀ «موریا | Muria» را بنیان گذاشت. حکومت موریا در دوران فرمانروایی «آشوکا | Ashoka» به اوج قدرت رسید و قلمرو خود را به سرتاسر هند به جز قسمت‌های جنوبی آن گسترش داد.

حکومت موریا پس از آشوکا ضعیف شد و کم کم سلسلۀ دیگری به نام گوپتا بر سر کار آمد و چندین قرن بر هند فرمان راند.

چین باستان

چین کشوری پهناور در شرق آسیا و دارای ویژگی‌های سرزمینی و آب و هوایی بسیار متنوع است. موانع طبیعی، چین را از تایلند، برمه، هند و آسیای مرکزی جدا کرده است، اما درۀ پهناور رود هوانگ‌هو در شمال، این کشور را در معرض یورش اقوام بیابان‌گرد قرار می‌داد. با این حال، جلگه‌ها و دشت‌های پیرامون رودهای بزرگ در چین محیط مناسبی برای کشاورزی و برپایی سکونتگاه‌های دائمی بود.

ظهور تمدن

کاوش‌های باستان شناسی نشان می‌دهد که در دوران نوسنگی و حدود 8 هزار سال پیش، گروه‌هایی از مردم روستانشین چینی در اطراف رودهای بزرگ هوانگ‌هو (رود زرد) و یانگ‌تسه مشغول کشاورزی بوده‌اند. ارزن، گندم، برنج و سپس ابریشم مهم‌ترین محصولاتی بودند که کشاورزان چینی تولید می‌کردند. چینی‌ها همچنین چندین نوع حیوان اهلی را پرورش می‌دادند. در چین نیز مانند دیگر جاها، با تولید مازاد بر نیاز محصولات کشاورزی و دامی، جمعیت رو به افزایش نهاد و به تدریج زمینۀ پیدایش نخستین شهرها را در حدود 1500 ق.م. فراهم آورد.

در میان تمدن‌های نخستین، تمدن چین به سبب موقعیت ویژۀ جغرافیایی خود، کمتر تحت تأثیر و نفوذ خارجی بوده است. چینیان زمانی با هند و ایران ارتباط برقرار کردند که فرهنگ و هنر آنان شکوفا شده و ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرده بود.

چین نیز مانند سومر و مصر، در آغاز شامل چندین دولت - شهر بود که بر هر قسمت از آن، جنگاورانی حکومت می‌کردند. به تدریج حاکمان محلی تحت فرمان یک دودمان قرار گرفتند و سلسله‌های حکومتی در این سرزمین به وجود آمد. اما این سلسله‌ها تا قرن‌ها نتوانستند چین را از نظر سیاسی و جغرافیایی به طور کامل متحد و یکپارچه کنند؛ بنابراین، چین همچنان با تفرقۀ سیاسی و یور‌ش‌های پیاپی اقوام کوچرو در مرزهای شمالی رو‌به‌رو بود.

نخستین امپراتور

یکی از فرمانروایان سلسلۀ «چه‌این» به نام ژنِگ، با پیروزی بر حاکمان محلی و اشراف زمین‌دار، به تفرقه و تجزیهٔ سیاسی چین پایان داد و حکومت نیرومندی را به وجود آورد. او عنوان شی‌هوانگ‌تی، به معنای «امپراتور اوّل» را که پیش از آن مخصوص خدایان و قهرمانان اساطیری بود، برای خود برگزید.

شی‌هوانگ‌تی به منظور تسلط بیشتر حکومت مرکزی بر سرزمین چین، تشکیلات اداری و مالیاتی را نوسازی کرد و شبکۀ گسترده‌ای از جاده‌ها ساخت. وی همچنین به قصد رونق تجارت، مقیاس وزن‌ها و اندازه‌ها و عیار سکه‌ها را یکسان کرد.

یکی دیگر از اقدام‌های مهم وی، تکمیل دیوار بزرگ چین بود. فرمانروایان پیش از او برای جلوگیری از هجوم اقوام صحراگرد، قسمت‌هایی از این دیوار را ساخته بودند؛ شی‌هوانگ‌تی بخش‌های مختلف این دیوار را به یکدیگر متصل کرد تا دژی به طول 2400 کیلومتر با 25000 برج نگهبانی در مرز شمالی چین شکل بگیرد. برای ساخت این دیوار، افراد زیادی به بیگاری گرفته شدند که بسیاری از آنها در حین کار جان سپردند.

سلسلۀ هان

پس از مرگ شی‌‌هوانگ‌تی، چین دچار آشوب و جنگ داخلی شد و اندکی بعد سلسلۀ «هان» روی کار آمد. در دوران فرمانروایی این سلسله تغییر و تحولات چشمگیری در چین رخ داد. کشاورزی، صنعت، علم و فرهنگ، پیشرفت نمایانی کرد و چینیان دست به ابداعات و اختراعات مهمی زدند.

سلسلۀ هان با گسترش قلمرو خود از سمت جنوب و غرب با کشورها و تمدن‌های دیگر از جمله ایران، ارتباط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برقرار کرد. جاده‌ای که در قرون جدید به عنوان جادهٔ‌ ابریشم شهرت یافته و چین را از طریق ایران به اروپا متصل می‌کرد، در دورۀ هان گشایش یافت.

آیین و اندیشۀ کنفوسیوس

در عصر باستان تعدادی از اندیشمندان و فیلسوفان چینی، اصول و آیینی برای ادارۀ جامعه و حکومت عرضه کردند. یکی از برجسته‌ترین این اندیشمندان، کنفوسیوس بود که چند قرن پیش از شی‌هوانگ‌تی می‌زیست. کنفوسیوس بیش از هر چیز به رفتار اخلاقی توجه داشت و دربارۀ دین یا خدایان چینی خیلی کم سخن گفته است. اساس تعالیم او این بود که مردم چطور باید رفتار کنند و حاکمان چگونه رفتار مناسب را در جامعه ترویج دهند.

شی‌هوانگ‌تی به شدت با اندیشه‌های کنفوسیوس مخالفت کرد و دستور داد آثارش را بسوزانند و حکیمانِ پیرو او را نابود کنند. اما پس از مرگشی هوانگ‌تی و در دوران حکومت هان، اندیشه و آیین کنفوسیوس دوباره رواج یافت و تعلیم داده شد. یکی از اقدام‌های مؤثر حکومت هان که به سنتی ماندگار در تاریخ چین تبدیل شد، انتخاب مأموران دولتی بر پایۀ اصول و تعلیمات کنفوسیوس بود. در چارچوب این اصول، افراد بر اساس توانمندی و شایستگی‌های خویش و نه بر مبنای ثروت و وابستگی‌های خانوادگی به خدمت گرفته می‌شدند. از این رو، کسانی که داوطلب خدمات دولتی بودند، به منظور اثبات استعداد و صلاحیت خود، لازم بود در آزمون‌های مختلفی شرکت کنند.

در دوران سلسلۀ هان، آیین بودا به چین راه یافت و به تدریج در کنار آیین کنفوسیوس و دیگر آیین‌ها، مورد پذیرش بخشی از مردم چین قرار گرفت.